Czy tańszy worek saletry potasowej rzeczywiście jest tańszy, jeśli razem z potasem trafia do maty kilka procent sodu? I dlaczego w kokosie nie da się oszczędzać na nawozach tak, jak w gruncie? W kolejnym odcinku cyklu „Z gleby w kokos”, nagranym w Stacji Badawczo-Rozwojowej firmy Boryna, dr hab. Zbigniew Jarosz rozmawia z Januszem Wysowskim, agronomem firmy Haifa. Tematem jest pułapka tanich nawozów, czym różni się nawóz do fertygacji od posypowego, czym jest balast, dlaczego sód jest w kokosie szczególnie groźny, co mówi EC nawozu i kiedy kupować nawozy, żeby nie przepłacić.
Haifa jest partnerem cyklu w zakresie nawozów i fertygacji. To pierwsze z kilku nagrań z przedstawicielami tej firmy. Zaczynamy od tematu, który w gospodarstwach przechodzących z gleby do podłoża wraca co sezon, pokusy, żeby na nawozach zaoszczędzić.
Haifa, producent nawozów do fertygacji i ie tylko.
Firma Haifa została założona w Izraelu w 1966 roku, żeby wykorzystać krajowe zasoby naturalne, przede wszystkim sole potasowe, czyli chlorek potasu, z Morza Martwego i fosforyty z pustyni Negew. Specjalizuje się w nawozach rozpuszczalnych w wodzie i w saletrze potasowej. Janusz Wysowski jest agronomem Haifa i współpracuje z plantatorami w Polsce.
Zbigniew Jarosz zwrócił uwagę, że Haifa jest jedynym partnerem cyklu bez polskiego kapitału. Janusz Wysowski odpowiedział, że polski wątek i tak się znalazł. Pierwszy premier Izraela, Dawid Ben Gurion, którego polityka wykorzystania zasobów naturalnych kraju dała początek przemysłowi nawozowemu, urodził się w Płońsku, kilkadziesiąt kilometrów od miejsca nagrania.
Dlaczego w uprawie w kokosie nie można oszczędzać na nawozach?
Gleba wiele przyjmie, podłoże nie wybacza
Plantator, który przechodzi z gleby do kokosu, ma do czynienia z inną jakością nawozów. W uprawie gruntowej czystość nawozu nie była aż tak istotna. Gleba buforuje zanieczyszczenia, a nawóz posypowy nie musi rozpuszczać się w wodzie w stu procentach. W uprawie bezglebowej sytuacja jest odwrotna.
W uprawie w kokosie nawóz musi być fizycznie i chemicznie czysty, a przede wszystkim musi się w stu procentach rozpuszczać. To muszą być dedykowane nawozy do fertygacji, czyli do rozpuszczania w wodzie.
Janusz Wysowski, Haifa
Powód jest prosty. Wszystko, co trafi do zbiornika z pożywką, trafi też do linii kroplujących i do maty. Nierozpuszczone cząstki zatykają filtry i kroplowniki, a substancje balastowe kumulują się w niewielkiej objętości podłoża, w strefie korzeni.
Nawóz posypowy i nawóz do fertygacji to dwa różne produkty
Zbigniew Jarosz przestrzega przed próbą zastępowania nawozów do fertygacji tańszymi nawozami posypowymi o tej samej nazwie.
Siarczan potasu do nawożenia posypowego i siarczan potasu dedykowany do fertygacji to są dwa kompletnie inne nawozy. Zapewniam was, że nie uda wam się rozpuścić tego posypowego tak, żebyście dali go w fertygacji.
dr hab. Zbigniew Jarosz, prof. Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
Jak rozpoznać nawóz do fertygacji? Czego szukać na worku
Plantator, który pierwszy raz kupuje nawozy do uprawy bezglebowej, powinien przede wszystkim skorzystać z pomocy doradców w sklepach. Janusz Wysowski zaznacza przy tym, że przepisy nie wymagają podawania na etykiecie informacji, do czego dany nawóz służy. Na workach z nawozami do fertygacji zwykle znajdziemy jednak opisy, które pomagają w wyborze:
- informację, że nawóz jest w 100 procentach rozpuszczalny w wodzie,
- oznaczenie „nawóz do fertygacji”,
- angielskie oznaczenia, na przykład greenhouse grade, czyli klasa szklarniowa, przeznaczona do upraw pod osłonami i w fertygacji.
Przykładem takiego oznaczenia jest saletra potasowa Multi-K GG, w której skrót GG oznacza właśnie greenhouse grade. Według karty produktu zawiera 13,5 procent azotu azotanowego i 46,2 procent K2O, a typowa zawartość części nierozpuszczalnych to 350 ppm.
Rozpuszczalność nawozu, wolniej nie znaczy gorzej.
Podstawową cechą dobrego nawozu do fertygacji jest pełna rozpuszczalność w wodzie. Janusz Wysowski zwraca jednak uwagę, że nawozy różnią się tempem rozpuszczania. Saletra wapniowa rozpuszcza się niemal błyskawicznie. Siarczan potasu i nawozy wieloskładnikowe NPK rozpuszczają się wolniej, więc mieszadło w zbiorniku musi pracować dłużej.
To nie jest wina nawozu. On jest tak skomponowany chemicznie. On się rozpuści, tylko mieszadło musi chodzić troszeczkę dłużej. Ważne, żeby rozpuścił się w całości, w stu procentach.
Janusz Wysowski, Haifa
To ważna uwaga dla początkujących. Plantator, który najpierw rozpuści saletrę wapniową, a potem sięgnie po siarczan potasu, łatwo dojdzie do wniosku, że drugi nawóz jest wadliwy. Jeśli to dobry nawóz, wystarczy dać mu czas. Z praktyki dodajmy, że rozpuszczanie wielu nawozów, w tym saletry potasowej i saletry wapniowej, schładza roztwór. Zimą i wczesną wiosną, przy zimnej wodzie, trzeba więc liczyć się z jeszcze dłuższym mieszaniem i nie przekraczać stężeń roztworu matecznego podanych przez producenta.
Jak bardzo temperatura wody wpływa na rozpuszczalność, pokazuje zestawienie producenta. Dla większości nawozów różnica między wodą o temperaturze 10 i 30°C jest znacząca. Przy saletrze potasowej w zimnej wodzie rozpuści się wyraźnie mniej nawozu niż w ciepłej.
Tabela 1. Rozpuszczalność nawozów w wodzie w zależności od temperatury, w gramach na litr (g/l)
| Nawóz | 10°C | 20°C | 30°C |
| Mocznik | 450 | 510 | 570 |
| Saletra amonowa | 610 | 660 | 710 |
| Haifa MAP (fosforan jednoamonowy) | 290 | 370 | 460 |
| Haifa MKP (fosforan jednopotasowy) | 180 | 230 | 290 |
| Multi-K (saletra potasowa) | 210 | 310 | 450 |
| Haifa SOP (siarczan potasu) | 80 | 100 | 110 |
| Haifa Cal (saletra wapniowa) | 950 | 1200 | 1500 |
| Magnisal (saletra magnezowa) | 2200 | 2400 | 2700 |
| Haifa BitterMag (siarczan magnezu) | 620 | 710 | 810 |
Źródło: Haifa Group, poradnik kieszonkowy „Guía de Bolsillo” (wersja hiszpańska), tabela „Solubilidad de los fertilizantes sólidos solubles a diferentes temperaturas”, dostępny na stronie producenta: haifa-group.com, Guía de Bolsillo (PDF). Wartości podano za producentem, bez zmian. Polskie nazwy nawozów w nawiasach dodała redakcja.
Tabela obejmuje nawozy jedno- i dwuskładnikowe. Rozpuszczalność mieszanek wieloskładnikowych NPK zależy od ich formuły i trzeba ją sprawdzać na karcie konkretnego produktu.
Czym jest balast w nawozie i dlaczego trzeba się go bać?
Balast to składniki, które występują w nawozie, ale nie muszą być deklarowane na etykiecie, bo nie są bezpośrednio składnikami pokarmowymi. Na worku nawozu NPK zwykle znajdziemy zawartość azotu, fosforu i potasu. Tymczasem w nawozie może być także siarka, chlor, sód czy pierwiastki śladowe.
Janusz Wysowski odwraca typowy sposób myślenia o jakości nawozu. Plantator nie powinien się obawiać, że deklarowanej zawartości azotu, fosforu czy potasu będzie za mało, bo ta zawartość najprawdopodobniej będzie się zgadzać. Powinien się obawiać tego, czego na etykiecie nie ma, a co w nawozie jest.
Dlaczego sód jest w kokosie szczególnie groźny?
Sód nie jest roślinie potrzebny i kumuluje się w strefie korzeni
W uprawie roślin jagodowych sód nie jest pierwiastkiem niezbędnym do wzrostu i rozwoju. Może pochodzić z wody i z nawozu. Rośliny pobierają go niechętnie, więc gromadzi się w strefie korzeniowej, podnosi zasolenie podłoża i konkuruje z pobieraniem innych składników, przede wszystkim wapnia, potasu i magnezu.
Nie bójmy się tak chloru jak sodu. Sód jest najbardziej toksycznym pierwiastkiem dla włośników korzeniowych, także się go wystrzegajcie.
dr hab. Zbigniew Jarosz, prof. Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
Kokos sam w sobie zawiera sód
W kokosie ryzyko jest większe niż w innych podłożach, bo sam materiał z natury zawiera sód. Podłoże jest buforowane i wypłukiwane, ale jak zauważa Zbigniew Jarosz, w trakcie uprawy pewne ilości sodu i tak się z niego uwalniają. Dlatego nie wolno dokładać sodu w nawozie. To kolejny powód, dla którego jakość podłoża, o której mówiliśmy w odcinku z Vegrą, i jakość nawozów trzeba rozpatrywać razem.
Okazyjna saletra potasowa, jak sprawdzić, co jest w worku?
Kilka procent sodu w tanim nawozie
Zbigniew Jarosz przypomniał historię sprzed kilku lat. Na rynku pojawiła się okazyjna saletra potasowa i właściciele szklarni masowo ją kupowali. Później okazało się, że zawierała kilka procent sodu. Dla porównania, jeden procent to 10 000 ppm, więc kilka procent oznacza dziesiątki tysięcy ppm sodu w nawozie, który trafia bezpośrednio do pożywki.
Proś o specyfikację produktu
Zawartości sodu i innych składników balastowych nie znajdziemy na etykiecie, bo przepisy tego nie wymagają. Janusz Wysowski radzi więc, żeby przy każdej okazyjnej cenie zapytać o specyfikację produktu, w której te składniki powinny być wyszczególnione. Zaznacza też, że każda saletra potasowa zawiera pewną ilość chloru i sodu, a być może także innych pierwiastków. Chodzi więc nie o to, czy sód w nawozie jest, ale ile go jest.
Saletra potasowa do fertygacji z Haify, Multi-K Reci
Zapytany o saletrę potasową Haifa, Janusz Wysowski przyznał, że całkowite usunięcie sodu jest teoretycznie niemożliwe, a próba jego pełnego wyeliminowania byłaby ekonomicznie nieuzasadniona. Firma oferuje natomiast saletrę Multi-K Reci, opracowaną do systemów z recyrkulacją odcieku, w których kumulacja sodu jest jeszcze większym problemem. Według karty produktu typowa zawartość sodu w tym nawozie wynosi 150 ppm, a maksymalna 300 ppm. Skład to 13,5 procent azotu azotanowego i 46,5 procent K2O.
Zbigniew Jarosz wskazuje, kiedy taka saletra ma szczególne uzasadnienie, gdy woda w gospodarstwie naturalnie zawiera dużo sodu albo gdy plantator nie ma pewności, czy podłoże zostało dobrze zbuforowane. Wtedy przynajmniej nawóz nie dokłada sodu do pożywki.
Z praktyki dodajmy jedno zastrzeżenie. Przy typowym stężeniu saletry potasowej w pożywce, rzędu 0,5 do 1 g/l, sód z saletry o niskiej zawartości sodu to ułamki miligrama na litr. Ta sama dawka saletry z kilkoma procentami sodu wnosi już kilkanaście do kilkudziesięciu miligramów sodu na litr pożywki. Woda ze studni czy stawu może go zawierać kilkadziesiąt miligramów na litr. Dlatego punktem wyjścia zawsze powinna być analiza wody, a dopiero potem dobór nawozu o niskiej zawartości sodu.
Co mówi EC nawozu, a czego nie mówi?
Plantator zna pojęcie EC podłoża czy EC gleby. Jak tłumaczy Janusz Wysowski, EC nawozu odczytuje się podobnie. EC to przewodność elektryczna roztworu. Woda destylowana ma EC bliskie zeru, bo nie przewodzi prądu. Im więcej soli, a nawozy są solami, rozpuści się w wodzie, tym wyższe jest EC.
Samo EC mówi tylko o koncentracji, jak dużo jest nawozu, ale nie mówi nam o kompozycji nawozu. Im więcej zanieczyszczenia w postaci sodu jest w nawozie, tym EC będzie nieco wyższe, zupełnie nam niepotrzebnie.
Janusz Wysowski, Haifa
Janusz Wysowski podał prosty przykład. Jeśli do jednej szklanki wsypiemy łyżeczkę saletry potasowej, a do drugiej łyżeczkę soli kuchennej, w obu zmierzymy EC. W pierwszej szklance będą jednak składniki pokarmowe, a w drugiej sód i chlor, roślinom zupełnie niepotrzebne.
Zbigniew Jarosz przełożył to na praktyczną wskazówkę. Jeśli mamy dwa nawozy o takim samym deklarowanym składzie, różnych producentów, a jeden przy tym samym stężeniu daje wyższe EC, to może oznaczać, że jest zanieczyszczony. Żeby takie porównanie miało sens, oba nawozy trzeba rozpuścić w tej samej ilości tej samej wody, najlepiej destylowanej, i mierzyć w tej samej temperaturze. Różnica w EC jest sygnałem ostrzegawczym, ale ostatecznie o składzie przesądza dopiero specyfikacja produktu albo analiza laboratoryjna.
Kiedy kupować nawozy do upraw bezglebowych, żeby nie przepłacić?
Późna jesień, popyt najniższy
Na pytanie o najlepszy moment zakupu Janusz Wysowski wskazuje późną jesień. W tym czasie zapotrzebowanie na nawozy jest najmniejsze. Podaż też jest niewielka, ale popyt jeszcze mniejszy, więc można liczyć na korzystniejszą cenę, zwłaszcza przy większym zamówieniu. Plantator ma też zwykle w tym okresie środki ze sprzedaży owoców.
W uprawie bezglebowej to nie jest gleba, gdzie możemy liczyć trochę na zasobność glebową. Tutaj tego nie oszukamy. Musimy kupić sadzonkę, musimy kupić podłoże, musimy kupić nawozy. Bez nawozów nam nie urośnie.
Janusz Wysowski, Haifa
Ceny nawozów zależą od rynku światowego
Ceny nawozów nie zależą wyłącznie od sezonu w polskim rolnictwie. Gdy u nas nie ma sezonu, produkcja trwa na przykład na południu Hiszpanii. Do tego dochodzą wydarzenia na światowych rynkach ropy i gazu, które potrafią szybko podnieść ceny nawozów. Plantator, który kupi nawozy wcześniej, nie musi się obawiać, że w trakcie sezonu za ten sam towar zapłaci znacznie więcej.
Drożeją szybko, tanieją powoli
Janusz Wysowski uważa, że ryzyko podwyżki jest znacznie większe niż ryzyko, że nawozy po zakupie stanieją. Wyjaśnia też mechanizm tej asymetrii. Gdy ceny rosną, plantatorzy kupują na zapas, na przykład sześć palet zamiast jednej, a dystrybutor musi natychmiast uzupełnić magazyn droższą dostawą. Gdy ceny spadają, plantatorzy kupują po kilka worków, czekając na dalsze obniżki, więc magazyn opróżnia się powoli, a ceny spadają z opóźnieniem.
Myślę, że radykalnego błędu nigdy nie popełnimy, jeżeli zamagazynujemy się od razu przynajmniej na połowę przyszłego sezonu. To jest dobra praktyka.
Janusz Wysowski, Haifa
Kupując nawozy na zapas, trzeba zadbać o warunki przechowywania. Nawozy higroskopijne, zwłaszcza saletrę wapniową, przechowuje się w suchym magazynie, w zamkniętych workach, z dala od wilgoci. Zbrylony nawóz rozpuszcza się gorzej, a to w fertygacji oznacza dodatkową pracę i ryzyko dla filtrów.
Czy zakupy grupowe nawozów się opłacają?
Zbigniew Jarosz zapytał, czy plantatorzy mogą wynegocjować lepsze ceny, kupując wspólnie, na przykład kilka ciężarówek nawozu. Janusz Wysowski uważa to za dobry pomysł. Zrzeszanie się działa przy sprzedaży owoców do sieci handlowych, bo daje siłę w negocjacjach z kupcami, i działa w drugą stronę, przy zakupach środków produkcji. Takie akcje były już w Polsce prowadzone i przyniosły wymierne efekty.
Gość studzi jednak oczekiwania, nie ma co liczyć na zakupy o połowę taniej. Część korzyści wynika z samej logistyki. Przy obecnych cenach paliw dostawa pełnej ciężarówki do jednego miejsca kosztuje dostawcę znacznie mniej niż kilka kursów z mniejszymi partiami. Zbigniew Jarosz radził pół żartem, pół serio, żeby dzwoniąc do Janusza Wysowskiego z pytaniem o ceny, od razu mówić, że kupuje się razem z sąsiadami.
Jeśli macie pytania o nawozy i fertygację w uprawie bezglebowej, dzwońcie i piszcie. Telefony do Janusza Wysowskiego i do ekspertów cyklu znajdziecie na planszy na końcu filmu. Zapraszamy też na kolejne odcinki z udziałem przedstawicieli firmy Haifa.
Podsumowanie
- W uprawie bezglebowej stosuj wyłącznie nawozy do fertygacji, w 100 procentach rozpuszczalne w wodzie, fizycznie i chemicznie czyste.
- Nie zastępuj nawozów do fertygacji nawozami posypowymi o tej samej nazwie. Posypowy siarczan potasu nie rozpuści się tak, żeby nadawał się do fertygacji.
- Na workach szukaj oznaczeń „100 procent rozpuszczalny w wodzie”, „nawóz do fertygacji” lub greenhouse grade (GG).
- Wolniejsze rozpuszczanie siarczanu potasu czy nawozów NPK nie oznacza wady. Wydłuż czas mieszania, zwłaszcza przy zimnej wodzie.
- Bardziej niż zaniżonej zawartości N, P i K obawiaj się balastu, czyli składników niedeklarowanych na etykiecie.
- Sód kumuluje się w strefie korzeni, podnosi zasolenie i ogranicza pobieranie wapnia, potasu i magnezu. Kokos sam zawiera sód, więc nie dokładaj go z nawozem.
- Przy okazyjnej cenie zawsze proś o specyfikację produktu z zawartością sodu i chloru.
- Przy wodzie bogatej w sód, słabo zbuforowanym podłożu lub recyrkulacji sięgaj po saletrę potasową o obniżonej zawartości sodu.
- Zrób analizę wody. Często to woda, a nie nawóz, jest głównym źródłem sodu.
- EC mówi o ilości rozpuszczonych soli, nie o składzie nawozu. Porównując EC dwóch nawozów, mierz je przy tym samym stężeniu i w tej samej wodzie.
- Nawozy kupuj późną jesienią, najlepiej zabezpieczając co najmniej połowę zapotrzebowania na kolejny sezon. Przechowuj je w suchym magazynie.
- Kupuj wspólnie z sąsiadami, ale nie licz na rabat o połowę. Główna korzyść to niższy koszt logistyki pełnych dostaw.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w uprawie w kokosie można stosować tańsze nawozy posypowe?
Nie. W uprawie bezglebowej nawóz musi rozpuszczać się w wodzie w 100 procentach i być chemicznie czysty. Nawozy posypowe, nawet o tej samej nazwie chemicznej, nie rozpuszczają się całkowicie, zatykają filtry i kroplowniki, a ich zanieczyszczenia kumulują się w podłożu.
Jak rozpoznać nawóz do fertygacji?
Po oznaczeniach na opakowaniu:
- „100 procent rozpuszczalny w wodzie”,
- „nawóz do fertygacji”,
- greenhouse grade (GG), czyli klasa szklarniowa.
Czym jest balast w nawozie?
To składniki, które są w nawozie, ale nie muszą być deklarowane na etykiecie, bo nie są składnikami pokarmowymi, na przykład sód czy chlor. W uprawie bezglebowej to właśnie balast, a nie zaniżona zawartość N, P i K, stanowi największe ryzyko.
Dlaczego sód jest groźny w uprawie w kokosie?
Sód nie jest roślinom potrzebny, kumuluje się w strefie korzeni, podnosi zasolenie i konkuruje z pobieraniem wapnia, potasu i magnezu. Kokos sam w sobie zawiera sód, który uwalnia się w trakcie uprawy, więc każdy dodatkowy sód z wody lub nawozu zwiększa problem.
Czy EC nawozu mówi o jego jakości?
Tylko pośrednio. EC informuje o ilości rozpuszczonych soli, a nie o tym, jakie to sole. Wyższe EC jednego z dwóch nawozów o tym samym składzie, zmierzone przy tym samym stężeniu, może sygnalizować zanieczyszczenia. Pewną informację daje dopiero specyfikacja produktu.
Kiedy najlepiej kupować nawozy do upraw bezglebowych?
Późną jesienią, gdy popyt jest najniższy. Dobrą praktyką jest zabezpieczenie co najmniej połowy zapotrzebowania na kolejny sezon, bo ceny nawozów rosną szybko, a spadają powoli.
Opracowanie: Albert Zwierzyński, Doradca Jagodowy, 7 listopad 2026
